دارابگرد که به نوعی می توان آن را نخستین پایتخت شاهنشاهی ساسانیان دانست، احتمالا اولین تجربه ساخت شهر با پلان مدور در جنوب ایران نیز به شمار می آید. نمونه ای که بعدها در ساخت شهر اردشیرخوره مورد تقلید واقع شده است. مطابق نوشته های جغرافی نویسان و مورخان، شالوده شهر به روزگار شاهنشاهی داریوش اول هخامنشی نهاده شده است. منابع تاریخی گواه بر آنند که دارابگرد در عصر ساسانیان شهری بود با وسعت تقریبی 203 تا 314 هکتار، که بوسیله باروی رفیع دایره ای و خندقی عمیق محافظت می گشت. ارگ حکومتی که بر فراز کوهی گنبدی شکل و منفرد در مرکز شهر استوار بود، هرگونه جابجایی درون شهر و دشت داراب را قابل کنترل می نمود. این منابع همچنین روشن می سازند که زندگی در دارابگرد تا قرنها پس از سقوط ساسانیان نیز رونق داشته؛ لیکن از این شهر عظیم، امروزه جز خرابه هایی برجای نمانده است. از آنجاییکه علیرغم بر یک سده فعالیت باستانشناسی در کشور هیچ گونه تحقیق جامعی که فرم و عملکرد فضاهای دارابگرد را روشن سازد به انجام نرسیده، در این نوشتار تلاش گردید تا با اتکا به منابع تاریخی، ویژگی های عمومی و فضایی این شهر کم نظیر ایران باستان بازیابی و چهره ای از دوران رونق آن احیا شود.

«گندی شاپور» یا «جندی شاپور» یکی از مهم ترین شهرهای دوره ساسانی بود که توسط شاپور یکم ایجاد شده است. جندی شاپور از همان بدو تأسیس به تدریج به صورت یکی از مراکز علمی و پزشکی جهان آن روز درآمد. تاکنون پژوهش هایی در حوزه علوم تدریس شده در جندی شاپور و دیگر علوم آن دوره انجام شده است؛ لیکن توجه خاصی به بازشناسی شهر جندی شاپور، در زمینه شیوه شهرسازی و ساختار شهری آن نشده است. در این پژوهش با بررسی ویژگی های شهرسازی شهرهای معاصر و هم دوره آن، به بازشناسی شیوه شهرسازی شهر باستانی جندی شاپور پرداخته می شود. روش تحقیق این پژوهش، به شیوه تطبیقی می باشد که در نمونه های مورد مقایسه در حوزه و شیوه شهرسازی ساسانی مورد ارزیابی قرار می گیرند. با بررسی ویژگی های شهرسازی شهر باستانی جندی شاپور، این نتیجه به دست می آید که در این دوره زمانی (دوره پادشاهی شاپور اول و شاپور دوم) شیوه شهرسازی شطرنجی «هیپوداموس» مورد استفاده قرارگرفته است و شیوه شهرسازی این شهر، تلفیقی از شهرسازی تمدن های مختلف دوره باستان از جمله یونان و روم (شهرسازی هیپوداموس) و مشابه ساختار شهری شهرهای معاصر خود مانند: شهرهای ایوان کرخه، نیشابور، بیشابور و شهر انطاکیه می باشد. شکل شطرنجی شهرها به خاطر دو هدف کاملاً متضاد مورد توجه قرارگرفته است: یکی به منظور اطمینان از کنترل مرکزی و بیان کمال افسانه ای و دیگری تحقق جامعه ای که افراد آن دارای حقوق فردی برابر باشند. این طرح عبارت است از طرح مستطیل شهرسازی با خیابان های وسیع، مستقیم و چهارراه های منظم و کوچه های موازی که بناها نیز یک طبقه و گاهی دو و یا سه طبقه بوده اند. در نهایت از بررسی فرمی محدوده شهر، تقسیمات و ابنیه شهر می توان گفت که دوره های تاریخی احداث شهر در توسعه شهرهای باستانی، اقلیم و نزدیکی به مناطق جغرافیایی همسایه، وسعت بستر و اقتدار حکومت وقت تأثیرگذاری زیادی در شکل گیری فرم اصلی شهرها داشته است.

منابع تاریخی نشان می دهند که نخستین پادشاهان ساسانی از بنیان گذاران بزرگ شهرها بوده اند. اردشیر و شاپور اول به توسعه ی شهرهای کهن و بنا کردن شهرهای نوبنیاد پرداختند. در آن دوره، شهرهای کهن در غرب ایران مراکز تولیدات صنعتی و دادوستد بازرگانی بودند و همچنین به دلیل برقراری امنیت در بین راه های، شاهی شهرهایی بنا نمودند. یکی از این نمونه شهرها، شاپورخواست نام دارد که به دستور شاپور اول بنا شده است. موقعیت این شهر به علت قرارگیری بر مسیر راه های غرب به شرق (کرمانشاه به اصفهان) و شمال به جنوب (شوش به همدان) و هم از جهت راهبرد نظامی و بهره گیری از عوارض طبیعی و جغرافیایی یکی از مهم ترین شهرهای آن دوره به حساب می آمده است. پرسشی که این پژوهش در صدد پاسخ گویی به آن است، چگونگی مکان یابی شهرهای تاریخی توسط الگوی ساختار شکلی شهر و موقعیت جغرافیایی و شواهد باستان شناسی، در شهر تاریخی شاپورخواست است؟ متغییرهایی که جهت مکان یابی شهرها مورد بررسی قرارگرفتن شامل: 1-شیب عمومی زمین؛ 2-فاصله از رودخانه؛ 3-فاصله از راه های شاهی. در این پژوهش ابتدا به تجزیه و تحلیل نقشه ها و شکل شهرهای ساسانی پرداخته شده و نحوه ی شهرسازی شهر شاپورخواست از طریق تطبیق نقشه ی ساخت شهر با الگوهای سه شهر از شهرهای هم دوره ی شهر شاپورخواست بررسی شده و الگوی فضایی از آن ها با استفاده از روش تطبیقی به دست آمده است. در مرحله ی دوم با استفاده از نرم افزار ArcGIS و با توجه به نتایج کاوش باستان شناسان و مطالعات کتابخانه ای و آثار به جا مانده از دوره ی ساسانی در خرم آباد مکان یابی شهر باستانی شاپورخواست تعیین گردید. نتایج تحقیق نشان می دهد که شهر شاپورخواست در جنوب خرم آباد و در منطقه ی قاضی آباد، پشته ی حسین آباد و کناره های کوه مدبه تا تپه ی خیرآباد قرار گرفته است و سپس با توجه به تطبیق نتایج مکان یابی موقعیت شهر شاپورخواست با الگوی شهرهای ساسانی هم دوره ی خود، الگویی از ساختار شهر شاپورخواست ارائه شده است.

پس از فروپاشی حکومت پارتیان به دست اردشیر بابکان، در اوایل قرن سوم میلادی، قدرتی جدید به نام سلسله ساسانی روی کار آمد. تعدد آثار تاریخی به جایمانده از این دوره تاریخی به نسبت دوره پارتی، نشان می دهد که میزان فعالیت های عمرانی، مانند ایجاد شهرها، قلعه ها، پل ها و سدها، رشد قابل توجهی داشته است. بنیان تعدادی از شهرهای تاریخی ایران به دو پادشاه نخستین سلسله ساسانیان، اردشیر و شاپور، منسوب است. بیشتر این شهرها روی نواری ساخته شده اند که بین خلیج فارس و حاشیه جنوبی و جنوب غربی رشته کوه های زاگرس کشیده شده است. این نوار تنگه هرمز را به بین النهرین و سپس تیسفون متصل می کرده است. شهر بیشاپور در نقطه ای از این حوزه که رشته کوه های زاگرس کمترین فاصله تا آب های خلیج فارس را دارند، به دستور شاپور ساخته شده است. پرسشی که در این مقاله به آن خواهیم پرداخت، چگونگی انتخاب هندسه شهری بیشاپور توسط طراحان ساسانی است. این مطالعه بر اساس تحقیقات میدانی در کنار مطالعات کتابخانه ای، شامل مطالعه تطبیقی با شهرهای هم دوره آن شکل گرفته است. تحول سیاست های حکومتی و فرهنگی از دوره پارتی تا دوره ساسانی، شامل تمایل به تمرکز سیاسی در تغییر الگوی ساخت شهرها قابل ارزیابی است. شهر گور و بیشاپور، شاخصه های نقطه عطف طراحی شهرهای جدید با دیدگاه بنیانگذاران ساسانی بودند. شهر گور نمادی از طراحی شهر برای دستیابی به قدرت و بیشاپور نمادی از مرحله استقرار و ثبات را با دیدگاه های مشترک به نمایش می گذارد. یکی از روش های مطالعه این شهرها، بررسی و تحلیل هندسه کلی آن هاست. در این مرحله، نحوه تعامل طراحی با طبیعت اطراف، از اهمیت کلیدی برخوردار است. بیشاپور نمادی از استفاده مفید از عوارض طبیعی در کنار هندسه منظم است. استفاده از محورهای عمود برهم از اصول طراحی شهر بیشاپور است. یکی دیگر از مهم ترین قواعد به کاررفته در طراحی این شهر، تقارن محوری و توجه به یک نقطه تمرکز در طرح است که در مقیاس های مختلف به کار گرفته شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

یکی از مفاهیمی که انتظار می رود با هوشمند شدن شهرها، دچار تحول شود، مفهوم مشارکت شهروندان در امور شهرسازی و مدیریت شهری است. بویژه در شهری چون تهران که میزان مشارکت تا نقطه مطلوب، فاصله زیادی دارد. مسأله آن است که اگر پیدایش شهرهای دیجیتالی و هوشمندسازی شهرها از ابعاد و جنبه های مختلف بر شهر و شهرنشینی، مدیریت شهر و زندگی در شهرها اثر می گذارد، بر روی مشارکت که مفهومی با اهمیت بسیار بالا بوده و درای آورده های بالقوه بی شمار در مدیریت شهری است-چه تأثیری دارد و آینده مشارکت شهروندان در بستر شهرهای هوشمند و پویا، چه تحولاتی به خود خواهد دید؟ پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی، ضمن استفاده از روش ها و ابزارهای مطالعاات اسنادی در بخش مبانی نظری و پیشنه های پژوهشی و سپس بر پایه راهبرد پیمایش (پرسشنامه شهروندان و پرسشنامه خبرگان و متخصان)، سعی نمود نسبت به گردآوری داده ها و سپس تجزیه و تحلیل آنها اقدام نماید. نتایج نشان دهنده تأیید فرضیه پژوهش است، زیرا نمره گزاره ها از حداقل قابل قبول (3.1) بالاتر و انحراف معیار نیز تقریبا در همه موارد، زیر 1 بوده است. همچنین آزمون تی تک نمونه ای نشان از تأیید گزاره ها داشت. نتیجه پژوهش، شامل ارائه ابعاد، مؤلفه ها و شاخص های مشارکت در شهر هوشمند و پویا در تهران به عنوان الگوی تمام نمای شهر ایرانی است.

پژوهش در مبانی هنرهای تصویری، از خلاهای مطالعاتی تاریخ هنر ایران به شمار می رود. در این راستا، پژوهش تاریخی-تحلیلی حاضر، با رویکردی فرم گرایانه و به منظور شناخت ویژگی های بصری تصاویر پیش از تاریخ شکل گرفت. سفالینه های منقوش به دلایلی چون فراوانی و توالی تاریخی، از میان اسناد مصور آغازین، انتخاب شدند. شهرهای باستانی چغامیش و تل باکون به عنوان نمونه های پژوهش جزو اولین شهرها و محل های اسکان دوران نوسنگی در ایران می باشند. گستردگی شاخه های محض و کاربردی هنر تصویری درجامعه کنونی و اهمیت این هنر در ایران از دیرباز تاکنون، ضرورت بازشناسی ریشه های تصویری هنر ایران را معلوم می دارد. پژوهش حاضر، با طرح این مسأله شکل گرفت که اصول و مبانی بصری تصویرنگاری در دوره پیش از تاریخ ایران چگونه بوده است. پیشینه مطالعاتی بسیار اندک در این زمینه، پهنه های فرهنگی متعدد و کثرت یافته ها در محدوده فلات ایران، ضرورت طراحی روشی ثابت برای دستیابی به مشخصه های تصاویر را لازم گردانید که تصاویر سفالینه های منقوش در مناطق مختلف، در قالب آن قابل تحلیل بصری باشند. روش تحقیق، تحلیلی-تطبیقی است و به بررسی موردی پهنه جنوب غربی با محوریت مناطقی چون چغامیش و پهنه فارس با محوریت مناطقی چون تل باکون، با استناد به نقوش سفالینه های آن دوره، می پردازد. تحلیل هنر تصویری از منظر طراحی و با رویکردی فرم گرایانه با مطالعه منابع کتابخانه ای و مشاهده اشیای موزه ای صورت گرفته است و هدف پژوهش، دستیابی به شاخصه های تصویری خاص هر دوره است. اولین و مهم ترین گام در طراحی الگو، تعیین معیارهای ثابت بررسی تصاویر هستند که با عنوان متغیرهای بصری در سه گروه اصلی؛ ساختار کلی، عناصر و کیفیات بصری و نقش مایه ها مشخص شده اند. در مراحل بعد، به تحلیل بصری تصاویر و تطبیق نتایج تحلیل ها پرداخته می شود. بدین ترتیب شباهت ها و تفاوت ها، شاخصه های تصویری مناطق و یا دوره های زمانی را مشخص می کنند. نتایج، نشان می دهد که تراکم نقوش، ساختار ترکیب بندی، حاشیه پردازی، نقش مایه ها، عناصر و کیفیات بصری، معیارهای تمایز تصاویر هستند.